Trong bối cảnh Việt Nam hướng đến mục tiêu giảm phát thải ròng về “0” vào năm 2050, yêu cầu chuyển đổi xanh trong lĩnh vực công nghiệp đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Song song đó, làn sóng chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ đang mang lại những công cụ mới giúp doanh nghiệp và các Khu công nghiệp nâng cao hiệu quả sản xuất, tiết kiệm năng lượng và kiểm soát tác động môi trường. Sự kết hợp giữa hai xu hướng này được xem là chìa khóa quan trọng để xây dựng Khu công nghiệp xanh – thông minh – bền vững trong giai đoạn mới.

Hình: Khu công nghiệp Hiệp Phước thí điểm chuyển đổi thành khu công nghiệp sinh thái

Chuyển đổi số và chuyển đổi xanh: Hai động lực song hành

Nếu chuyển đổi xanh đặt trọng tâm vào giảm phát thải, ứng xử bền vững với tài nguyên và môi trường, thì chuyển đổi số lại mang đến khả năng tối ưu hóa mọi quy trình sản xuất dựa trên dữ liệu và công nghệ mới. Khi tích hợp, hai yếu tố này tạo nên một hệ sinh thái sản xuất hiện đại, trong đó công nghệ số trở thành “cánh tay nối dài” giúp doanh nghiệp đạt được các tiêu chuẩn xanh với chi phí và nỗ lực thấp hơn.

Tại các Khu công nghiệp, nơi tập trung lượng lớn nhà máy, thiết bị và hoạt động tiêu thụ năng lượng – việc áp dụng công nghệ số góp phần giải quyết nhiều vấn đề tồn tại, từ giám sát môi trường, sử dụng năng lượng hiệu quả đến quản lý chất thải.

Công nghệ số hỗ trợ xanh hóa Khu công nghiệp

Giám sát môi trường theo thời gian thực: Nhiều Khu công nghiệp đang triển khai hệ thống cảm biến IoT kết nối liên tục với trung tâm điều hành, giúp theo dõi chất lượng nước thải, khí thải, tiếng ồn, độ rung và các yếu tố môi trường khác. Nhờ đó, cơ quan quản lý có thể phát hiện sớm nguy cơ vi phạm và yêu cầu doanh nghiệp xử lý kịp thời, thay vì phụ thuộc vào kiểm tra định kỳ.

Quản lý năng lượng thông minh: Hệ thống quản lý năng lượng (Energy Management System – EMS) đang trở thành xu hướng phổ biến. Dữ liệu tiêu thụ điện, nước, hơi, khí nén được số hóa và phân tích theo từng thời điểm, từng dây chuyền. Điều này giúp doanh nghiệp nhận diện phần tiêu hao bất thường và có giải pháp tối ưu hóa, góp phần giảm chi phí và hạn chế phát thải.

Nhà máy thông minh thúc đẩy sản xuất sạch hơn: Nhiều doanh nghiệp trong Khu công nghiệp đã bước đầu ứng dụng robot, AI và phân tích Big Data để tối ưu hoá sản xuất. Các công nghệ này giúp giảm phế phẩm, tiết kiệm nguyên vật liệu, kiểm soát chất lượng và giảm thiểu rủi ro môi trường. Đây cũng là yêu cầu bắt buộc trong chuỗi cung ứng toàn cầu, khi các đối tác ngày càng đặt nặng tiêu chí ESG.

Kinh tế tuần hoàn trên nền tảng số: Các nền tảng số kết nối doanh nghiệp trong cùng một khu công nghiệp hoặc giữa các Khu công nghiệp đang mở ra triển vọng phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn. Phụ phẩm của doanh nghiệp này có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho doanh nghiệp khác, giảm lượng chất thải ra môi trường và tăng giá trị sử dụng tài nguyên.

Hướng tới mô hình Khu công nghiệp xanh – số

Xu hướng xây dựng Khu công nghiệp xanh – số đang được đẩy mạnh tại nhiều địa phương. Mô hình này tích hợp hai tầng hạ tầng gồm: Hạ tầng xanh (năng lượng tái tạo, cây xanh – mặt nước, hệ thống xử lý nước thải tập trung hiện đại) và Hạ tầng số (IoT diện rộng, nền tảng dữ liệu dùng chung, trung tâm giám sát – điều hành thông minh (IOC)).

Theo các chuyên gia, việc xây dựng hệ thống dữ liệu tích hợp cho toàn Khu công nghiệp sẽ giúp Ban quản lý dễ dàng theo dõi hoạt động doanh nghiệp, đảm bảo tuân thủ quy định về môi trường, đồng thời hỗ trợ đưa ra các quyết sách quản lý dựa trên dữ liệu.

Dù tiềm năng lớn, quá trình chuyển đổi cũng đối mặt nhiều thách thức như chi phí đầu tư ban đầu, thiếu nhân lực công nghệ và hạn chế về hạ tầng dữ liệu. Do đó, các chuyên gia khuyến nghị: Hoàn thiện khung chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ xanh – số. Có chính sách hỗ trợ tài chính, tín dụng ưu đãi cho doanh nghiệp trong Khu công nghiệp. Khuyến khích đầu tư hạ tầng số và hạ tầng môi trường đồng bộ trong Khu công nghiệp. Phát triển đội ngũ nhân lực biết sử dụng công nghệ và hiểu các tiêu chuẩn xanh.

Chuyển đổi số dưới góc nhìn chuyển đổi xanh là xu thế không thể đảo ngược trong phát triển công nghiệp. Đối với các Khu công nghiệp, đây không chỉ là giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuất và tuân thủ pháp luật, mà còn là định hướng tạo lợi thế cạnh tranh bền vững. Khi số hóa và xanh hóa được triển khai đồng bộ, Khu công nghiệp sẽ trở thành một mắt xích quan trọng trong hành trình phát triển kinh tế xanh của Việt Nam.