1. Nền hành chính nhà nước đang được xem xét từ nhiều góc độ: từ các thể chế, quy định, thủ tục; từ con người thực thi công vụ; từ tổ chức bộ máy; từ công khai, minh bạch, chống tham nhũng; từ tiền lương của cán bộ, công chức v.v... Hoặc có một cách tiếp cận khác như:

- Hành chính và doanh nghiệp.

- Hành chính và người dân.

- Hành chính và sự nghiệp công.

- Hành chính và (với) hành chính.

Bốn nội dung này sẽ đeo đuổi chúng ta khá lâu, lâu đến mức sẽ có ai đó phải thốt lên sao làm mãi, cải cách nhiều như vậy mà vẫn không chuyển là bao. Ðiều đó không có gì đáng ngạc nhiên, bởi cùng với bước chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là bước chuyển sang một nền hành chính tương thích không sớm có ngay được.

Lịch sử có câu trả lời thuyết phục nhất về vấn đề này:

+ Cải cách thời Minh trị của Nhật Bản được coi là bắt đầu vào năm 1868 thì cũng phải cuối thế kỷ XIX nước Nhật mới có được một nền hành chính nhà nước tương đối phù hợp với những cải cách kinh tế, mà tư tưởng chủ đạo là xoá bỏ chính sách "bế quan toả cảng", mở cửa, phát triển kinh tế tư nhân.

+ Cải cách khu vực công ở Anh thời hiện đại, nếu tính từ năm 1979 với "bàn tay sắt" của Thatcher cho đến bây giờ vẫn còn tiếp tục, mặc dù qua các thời Thủ tướng của các đảng khác nhau.

+ Còn Việt Nam ta tính từ 1986 đến nay là 40 năm. 40 năm, mà thực chất cải cách hành chính mới được đẩy lên từ 15 năm trở lại đây, với một khoảng thời gian như vậy chưa đủ để có được một nền hành chính phù hợp với cơ chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

2. Xét riêng câu chuyện hành chính và doanh nghiệp và đương nhiên đi liền là cải cách hành chính và doanh nghiệp, có thể thấy những vấn đề gì ở đây?

- Thứ nhất, từ cổ chí kim đây là một trong các mối quan hệ hết sức cơ bản của xã hội, xử lý tốt và đúng mối quan hệ này thì cả hai bên (hành chính hay nói rộng ra là nhà nước và doanh nghiệp) đều có lợi, xã hội phát triển và ổn định. Nhà nước nào mà chẳng cần có tiền, cần có nhiều tiền. Tiền ấy ở đâu ra, nếu không phải một phần rất lớn từ thu thuế mà thuế thì do các doanh nghiệp đóng góp.

Kết luận thứ nhất rút ra là nhà nước, hành chính và doanh nghiệp phải tạo lập cho được mối quan hệ "đẹp" để cùng tồn tại và phát triển. Chính sách của nhà nước phải tạo điều kiện để các doanh nhân làm ăn thuận lợi. Lịch sử đã từng chứng kiến những kiểu chính sách "bóp" doanh nghiệp, và hậu quả ra sao ai cũng rõ.

- Thứ hai, từ cổ chí kim đều cho thấy đã là hành chính là quản lý, là luật lệ, quy định, thủ tục, mà quản lý ai nếu không là người dân, là doanh nghiệp, là các tổ chức xã hội. Vậy cho nên đừng kêu là thôi, hành chính đừng quản lý, quản trị nữa. Hãy tưởng tượng các doanh nghiệp cứ kinh doanh, cứ làm ăn, nhưng khi xuất hiện kinh doanh không lành mạnh, bán phá giá, độc quyền.v.v... thì doanh nghiệp làm ăn đứng đắn dựa vào ai nếu không dựa vào hành chính, vào luật lệ, vào phán xét của cơ quan công quyền.

Kết luận thứ hai rút ra là: đặt ra luật lệ, quy định, thủ tục là thuộc tính cố hữu của hành chính, không thể nói bỏ cái cố hữu này đi được mà chỉ có thể nói cần có những thay đổi, cải cách. Quy định nhiều quá, thủ tục nhiều quá, quá đến mức không cần thiết thì phải xem lại, phải thay đổi. Nhiều nước đã thực hiện phi quy chế hoá, đơn giản hoá thủ tục hành chính là từ góc độ này.

- Thứ ba, từ cổ chí kim đều diễn ra lúc thì ở quy mô nhỏ, từ từ, lúc thì ở quy mô lớn, quyết liệt những cải cách, thay đổi trong mối quan hệ hành chính - doanh nghiệp ở nhiều nước trên thế giới. Cải cách hành chính ở mảng doanh nghiệp ở nước ta hiện nay không ngoài tình hình đó.

Kết luận thứ ba rút ra là không có cách nào khác là phải làm cải cách hành chính, làm thật sự mới hy vọng có được một nền hành chính phục vụ dân, phục vụ doanh nghiệp.

3. Vậy thì cải cách cái gì và cải cách như thế nào trong mối quan hệ hành chính và doanh nghiệp?

- Cải cách cái gì: có rất nhiều thứ đáng phải cải cách, cần phải cải cách, nhưng cần tập trung lựa chọn rõ vài cái then chốt nhất để làm, đó là:

+ Xây dựng và hoàn thiện hệ thống thể chế. Chủ trương và quan điểm của Ðảng về kinh tế, về xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, về khuyến khích, tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế làm ăn, phát triển, về đất đai, tài chính v.v... là khá rõ. Nhưng về mặt nhà nước, những chủ trương đó phải được thể chế hoá, phải được "luật hóa". Như vậy, Quốc hội giữ vai trò quan trọng nhất trong xây dựng và thông qua luật. Hành chính có can dự gì vào quy trình này. Theo cách làm luật của ta hiện nay thì hành chính can dự khá nhiều. Và vì vậy đây cũng là khâu cần thay đổi, cải cách đáng kể để sao cho sớm có đủ luật, các luật thống nhất, nhất quán với nhau và một khi đã được thông qua thì nhanh chóng đi vào cuộc sống. Nhà nước có thể ra luật đất đai, xây dựng, nhà, kinh doanh bất động sản v.v... nhưng quan trọng đối với doanh nghiệp là những vấn đề đó ở các luật phải nhất quán, minh bạch.

Một điểm khác cần lưu ý trong cải cách thể chế là sự cần thiết có các luật chuyên ngành đến đâu? Có cần đến mức mỗi ngành và các chuyên ngành phải có một luật riêng, ví dụ luật hoá chất, luật phân bón, luật mỹ phẩm, luật thể dục thể thao v.v... Có vẻ như vấn đề này chưa được làm rõ ở nước ta.

+ Cải cách thủ tục hành chính: đây là khâu được Chính phủ xác định là trọng tâm, đột phá, vì hai lẽ: thủ tục hành chính đang cản trở, gây phiền toái cho doanh nghiệp làm ăn, kinh doanh và từ cải cách thủ tục sẽ phát hiện ra những bất hợp lý cần xử lý về thẩm quyền, chức năng các cơ quan hành chính, tổ chức bộ máy v.v... Tư tưởng chỉ đạo trong cải cách thủ tục hành chính là đơn giản hoá thủ tục, công khai thủ tục, giảm khó khăn phiền hà cho doanh nghiệp khi làm việc với cơ quan hành chính nhà nước.

+ Cải cách con người đang thực thi công vụ: chỉ lấy một con số để minh hoạ: hiện tại khoảng gần 40% bảy chức danh công chức cấp xã trong toàn quốc không đáp ứng yêu cầu trình độ của chức danh. Như vậy khi người dân, doanh nghiệp có việc đến liên hệ cơ quan hành chính ở cấp xã sẽ được hướng dẫn, hoàn thiện hồ sơ hành chính bởi một đội ngũ công chức không đủ trình độ chuyên môn. Hậu quả tất yếu là hướng dẫn không chuẩn, hướng dẫn nhiều lần, xử lý trình cấp lãnh đạo quyết định không chính xác v.v... Từ ví dụ này cho thấy phải tập trung các nguồn lực để nhanh chóng nâng cao trình độ, năng lực của cả đội ngũ cán bộ, công chức mới đáp ứng được yêu cầu của công cuộc cải cách hành chính.

- Cải cách như thế nào?

Cải cách cái gì đã rõ, vấn đề còn lại là cải cách như thế nào? Từ thực tiễn triển khai cải cách mấy năm qua cho thấy cần chú ý 3 vấn đề sau:

+ Làm rõ trách nhiệm triển khai cải cách của người đứng đầu các cơ quan, tổ chức.

+ Từ trách nhiệm của người đứng đầu, làm rõ trách nhiệm của từng cán bộ, công chức trong thực thi công vụ, xử lý kịp thời cán bộ, công chức khi thực thi công vụ vi phạm pháp luật.

+ Thường xuyên có các hình thức lắng nghe, trao đổi, đối thoại với doanh nghiệp để các doanh nghiệp phản ánh những vấn đề liên quan tới hành chính - doanh nghiệp.

- Triển vọng của cải cách: Với Nghị quyết Ðại hội XIV, với quyết tâm của Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ, chúng ta tin rằng công cuộc cải cách hành chính sẽ được đẩy mạnh hơn, đạt kết quả thực chất hơn để tiến tới có thể xóa bỏ sự đánh giá từ vài năm nay là cải cách hành chính có thu được kết quả tích cực, nhưng nhìn chung vẫn chậm, hiệu quả thấp.