Trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và thu hút đầu tư, nhiều địa phương đã đạt được những kết quả tích cực trong phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, tình trạng một số dự án chậm triển khai, kéo dài nhiều năm, sử dụng đất kém hiệu quả, đã và đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện cơ chế xử lý, bảo đảm kỷ cương pháp luật và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về đầu tư.

Cơ sở chính trị, pháp lý về xử lý dự án chậm triển khai

Chủ trương tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong quản lý đầu tư đã được Đảng và Nhà nước xác định rõ trong nhiều văn bản quan trọng. Nghị quyết số 18-NQ/TW nhấn mạnh yêu cầu nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị; đồng thời siết chặt kỷ luật, kỷ cương trong quản lý, sử dụng nguồn lực công.

Trong lĩnh vực đầu tư, Luật Đầu tư quy định rõ các trường hợp chấm dứt hoạt động của dự án đầu tư, bao gồm trường hợp nhà đầu tư không triển khai hoặc không có khả năng thực hiện dự án theo tiến độ đã cam kết. Điều 36 của Luật quy định cơ quan đăng ký đầu tư có quyền chấm dứt hoạt động dự án nếu quá thời hạn 12 tháng mà nhà đầu tư không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện dự án theo tiến độ đã đăng ký và không thuộc trường hợp được giãn tiến độ.

Đối với dự án có sử dụng đất, Luật Đất đai (và các quy định sửa đổi, bổ sung) quy định trường hợp Nhà nước thu hồi đất khi dự án chậm tiến độ, không đưa đất vào sử dụng theo thời hạn được giao, cho thuê.

Như vậy, hệ thống pháp luật đã có quy định tương đối đầy đủ; vấn đề đặt ra là cần hoàn thiện cơ chế thực thi, bảo đảm tính nghiêm minh và đồng bộ trong tổ chức thực hiện.

Thực trạng và hệ lụy của dự án chậm triển khai

Dự án chậm triển khai không chỉ làm lãng phí nguồn lực đất đai – tài nguyên đặc biệt quan trọng của quốc gia – mà còn ảnh hưởng đến môi trường đầu tư, làm giảm niềm tin của nhà đầu tư khác, cản trở quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội.

Tại một số địa phương, việc xử lý dự án chậm tiến độ còn gặp khó khăn do nhiều nguyên nhân: vướng mắc pháp lý chồng chéo; quá trình gia hạn, điều chỉnh tiến độ chưa được kiểm soát chặt chẽ; thiếu cơ chế phối hợp giữa các cơ quan liên quan; tâm lý e ngại va chạm trong xử lý thu hồi dự án. Một số trường hợp kéo dài nhiều năm nhưng chưa được xử lý dứt điểm, gây bức xúc trong dư luận.

Trong bối cảnh yêu cầu nâng cao hiệu quả sử dụng đất và cải thiện môi trường đầu tư, việc thiết lập cơ chế xử lý minh bạch, công khai và nhất quán là yêu cầu tất yếu.

Hoàn thiện cơ chế xử lý theo hướng công khai, minh bạch và khả thi

Thứ nhất, tăng cường công tác rà soát, phân loại dự án chậm triển khai. Cơ quan quản lý cần xây dựng cơ sở dữ liệu cập nhật về tiến độ thực hiện dự án, xác định rõ nguyên nhân khách quan, chủ quan để có biện pháp xử lý phù hợp. Việc rà soát phải được thực hiện định kỳ, có công khai kết quả để bảo đảm minh bạch.

Thứ hai, kiểm soát chặt chẽ việc gia hạn tiến độ. Việc gia hạn chỉ nên áp dụng đối với trường hợp có lý do chính đáng, bất khả kháng; đồng thời phải gắn với cam kết cụ thể về tiến độ mới và chế tài xử lý nếu tiếp tục vi phạm. Tránh tình trạng gia hạn nhiều lần nhưng không có biện pháp chế tài hiệu quả.

Thứ ba, kiên quyết thu hồi dự án không đủ năng lực triển khai. Đối với trường hợp nhà đầu tư không còn khả năng thực hiện dự án, cần áp dụng nghiêm quy định của pháp luật về chấm dứt hoạt động dự án và thu hồi đất, đồng thời công khai thông tin để lựa chọn nhà đầu tư mới có năng lực hơn. Việc xử lý dứt điểm các dự án “treo” sẽ góp phần giải phóng nguồn lực, tạo quỹ đất sạch phục vụ thu hút đầu tư.

Thứ tư, hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa cơ quan đăng ký đầu tư, cơ quan tài nguyên và môi trường, cơ quan xây dựng và chính quyền địa phương trong quá trình xử lý. Việc xử lý dự án chậm triển khai cần được thực hiện theo quy trình liên thông, tránh tình trạng mỗi cơ quan thực hiện một phần, kéo dài thời gian.

Thứ năm, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong giám sát tiến độ dự án. Thông qua hệ thống quản lý số, cơ quan nhà nước có thể theo dõi tiến độ thực hiện theo thời gian thực, phát hiện sớm nguy cơ chậm tiến độ để kịp thời nhắc nhở, cảnh báo hoặc áp dụng biện pháp xử lý theo quy định.

Gắn xử lý dự án chậm triển khai với cải thiện môi trường đầu tư

Hoàn thiện cơ chế xử lý dự án chậm triển khai không chỉ nhằm tăng cường kỷ luật pháp luật mà còn góp phần tạo lập môi trường đầu tư minh bạch, công bằng. Nhà đầu tư có năng lực sẽ được tiếp cận nguồn lực đất đai và cơ hội phát triển; đồng thời loại bỏ tình trạng “giữ đất chờ thời”, đầu cơ dự án.

Trong bối cảnh cả nước đang đẩy mạnh cải cách hành chính, xây dựng chính quyền kiến tạo, việc xử lý nghiêm các dự án chậm triển khai thể hiện quyết tâm của chính quyền trong việc bảo vệ lợi ích chung, sử dụng hiệu quả nguồn lực và thúc đẩy phát triển bền vững.

Có thể khẳng định, hoàn thiện cơ chế xử lý dự án chậm triển khai là yêu cầu cấp thiết, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành. Với việc thực hiện nghiêm túc, nhất quán các quy định của pháp luật và tăng cường trách nhiệm của cơ quan quản lý, tình trạng dự án chậm tiến độ sẽ từng bước được khắc phục, góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và tạo động lực mới cho phát triển kinh tế - xã hội.